2 گذرى بر مباحث رسالهء « حدوث » پيشاپيش يادآور مىشويم كه بيشتر مباحث رسالهء حدوث در جلدهاى سوم وپنجم كتاب أسفار نيز آمده است ؛ « 1 » البتّه با تفاوتهايى كه در ترتيب ونگارش بعضي از مطالب ديده مىشود . امّا دربارهء اينكه ملّا صدرا كدام يك از آن دو - رسالهء حدوث ومباحث أسفار - را پيش از ديگرى نگاشته است نمىتوان با قاطعيّت نظر داد ؛ چه هم در أسفار از رسالهء حدوث نام برده وبدان ارجاع داده است ، « 2 » وهم در رسالهء حدوث در چند مورد به أسفار « 3 » وحتّى به شواهد ربوبيّه « 4 » - كه گفته مىشود آخرين اثر اوست - اشاره مىكند . در اينگونه موارد مىتوان دو فرضيّه را مطرح كرد : يكى اينكه صدرا برخى از آثار

--> ( 1 ) در ابتداى هر يك از مباحث اصلى اين رساله - در پانوشت - ، مواضع مشابه آنها را در كتاب أسفار نشان داده‌ايم . ( 2 ) « ولنا أيضا رسالة معمولة في حدوث العالم بجميع ما فيه حدوثا زمانيّا ؛ ومن أراد الاطّلاع على ذلك ، فليرجع إلى تلك الرّسالة . » ( الحكمة المتعالية ، ج 3 ، ص 112 . ) ( 3 ) رك : همين رساله ، ص 35 ، 75 و 112 . ( 4 ) رك : همين رساله ، ص 75 ، 181 و 233 .